بنام خدا

بررسی سوابق مناقشات ایران وعراق

 

اختلافات مرزی ایران وعراق به دوران حکومت سلسله صفوی در ایران ودولت عثمانی  که درعراق بخشی  ازخاک آن بوده است،باز می گردد.سلطان محمد دوم پادشاه عثمانی ،درسال1453میلادی بافتح قسطنطنیه به حیات هزار ساله ی امپراتوری روم شرقی (بیزانس) خاتمه داد وباتاسیس امپراتوری نیرومند عثمانی،درصدد وکشورگشایی برآمد،که درایران ازجمله اهداف آن بود.

سلسله ی صفوی رانیز شاه اسماعیل صفوی درسال 1502میلادی درایران تاسیس کرد،که هدف اصلی آن حفظ تمامیت ارضی ایران ازخطر هجوم ترکان عثمانی بود.صفویان برای مقابله باتنوق مذهبی عثمانی ها،مذهب شیعه به عنوان دین رسمی مردم ایران ترویج کردند،که درحل اختلافات داخلی تحکیم وحدت، نقش به سزایی داشت تاحدی که مانع استیلای عثمانی ها برایران شد.

امامطالعه تاریخی روابط سیاسی ایران وعثمانی،نشان می دهد که نبردهای خونین بین دوکشور طی 400سال ادامه داشته است.البته نقش کشورهای اروپایی راکه قصدجهان گشایی داشته اند،نبایدذرتشدید جنگ ها بین ایران وعثمانی نادیده گرفت کشورهای اروپایی اززمانی که دولت قدرتمندصفویه وقبال عثمانی را متوجه ایران کنند،تامانع توسعه ی فتوحات آنان دراروپا شوند.جنگ های طولانی وبعضاّ خطرناک بین ایران وعثمانی،به اروپاییان فرصتی دادتانه تنهاوضعیت مطلوبی درداخل پیداکنند،بلکه به فکرجهان گشایی توسعه ی تجارت وبازرگانی دردیگرقاره ها باشند.هرگاه نیزازناحیه ی عمانی ها احساس خطرمی کردند،باطرح نقشه های شوم،مجددا آتش جنگ ایران وعثمانی راروشن می نمودند بی دلیل نیست که (جرج وسترن)می گویند:

«امپراتوری صوفی (صفوی)دراین زمان افساری به ترک ها زده ومانع ارآن شده بود که دنیای مسیحیت بیش ازاین متحمل زیان شود»

 سرزمین عراق قبل تاسیس امپراتوری عثمانی،بخشی ازخاک ایران بود وخاندان آق قویونلو برآن حکمروایی داشت که به وسیله سلطان مرادچهارم 1638 برای همیشه ازخاک ایران جداشد.

ازسال 1555میلادی که عهد نامه ی معروف «آماسیه»بین ایران وعثمانی امضا شد،تاعهدنامه ی مرزی 1975-یعنی درطی 420سال حدود 18-عهدنامه بین دوکشور به امضا رسید،که این امرنشان دهنده ی عمق اختلافات ومنازعات بین ایران وعثمانی است ودرهربار توسعه طلبی عثمانی ها اختلافات ناشی از شیعی بودن ایرانیان وسنی بودن عثمانی ها موجب نقصض عهدنامه های منعقده می شد.ازقرن 19به بعد دولت روس وانگلیس درانعقاد عهدنامه ها بین دوکشور ایران وعثمانی نقش مستقیم داشتندودرتهیه وتنظیم عهدنامه ها همیشه منافع ملت ایران رانادیده می گرفتند وباتهدید وجوسازی،مواد عهدنامه رابه ایران تحمیل می کردند.چون تعداد عهدنامه ها ی منعقده بین ایران وعثمانی زیاداست،دراین مقال به مهمترین آنها اشاره خواهیم داشت،تاریشه اختلافات،مخصوصا اختلافات مرزی بین دوکشور ایران وعراق،کاملا روشن شود.

قرارداد آماسیه (1555)

قراردادآماسیه اولین پیمان صلحی است که بین دولت  ایران وعثمانی پس از جنگ های بیست ساله به امضا رسید.به موجب این قرارداد،ایالت های  آذربایجان،ارمنستان شرقی وگرجستان شرقی دراختیار دولت ایران قرارگرفت وگرجستان غربی وکشور عراق به دولت عثمانی واگذار شد.

دراین قرارداد، سلطان عثمانی موافقت کردکه با پیروان مذهب شیعه بامدارا رفتارکند واززوارایرانی که عزم مکه ومدینه هستند، حمایت کند؛به علاوه به فرماندهان مرزی نیزتاکید شودتاازصدور هرگونه دستوریکه موجب منازعات مرزی شود، خودداری کنند.

شاه طهماسب که پیوسته علاقه مند بود بین دوکشور مسلمان روابط صلح آمیزبرقرارباشد،هم درزمان حیات سلطان سلیمان وهم پس ازفوت او،قراردادصلح آماسیهرامحترم شموردوتاتاریخ روز حیات خود از هرگونه اقدامی که موجب ایجاد اختلافات بین دوکشور گردد،خودداری کرد علاقه مندی شاه طهماسب به حفظ صلح ،باعث شدروابط دوکشور ایران وعثمانی ،طی 25سال بدون بر خوردنظامی  ادامه یابد.

قراردادزهاب (1639)

پس ازفوت شاه عباس صفوی،سلطان مرادچهارم باتوجه به شکستی که شاه عباس برای تصرف بغدادخورده بود،ازضعف دربار صفوی استفاده کردودرسال 1635ازطریق ارز روم به ایران حمله و آنجاراتصرف نمود.درسال1638 نیز به بغدادحمله کردوباوجود مقاومت چهل روزه ی پادگان ایرانی،بغدادراتصرف کرد ودستور باقیمانده سپاهیان ایران ومردم غیرنظامی راقتل عام کنند.شاه صفی_پادشاه وقت ایران _بافنون جنگ بیگانه بودوپس ازفتح بغدادتوسط ارتش عثمانی،تقاضای صلح کرد،که باقبول دولت عثمانی قراردادصلحدر «زهاب»بین نماینده ی شاه صفی ونمایندگان دولت عثمانی به امضارسید.

به موجب این قرارداد،عراق برای همیشه به عثمانی واگذارشدوازآن تاریخ جزمدت سه سال (1776_1779) که صادق خان برادر کریم خان زند بصره رادرتصرف داشت،شهرهای بالا تاجنگ جهانی اول (ج ج 1)تحت سلطه دولت عثمانی قرار داشت.

قرارداد زهاب ازیک نقطه نظرواجداهمیت خاص است،زیرا برای اولین بارازحدودمناطق مرزی دوکشور صحبت به میان آمد،امامرز دوکشور دقیق مشخص نشد.دراین عهد نامه،یک نوار مرزی که ایران وعثمانی درآن فاقدقدرت بودند،به عنوان مرز تعیین شدودوکشور به علت فقدان نقشه های قابل اعتماد وعدم وجودوسایل مدرن حمل ونقل وارتباطات،براین ناحیه مرزی کنترل سیاسی نداشتند.

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و چهارم آبان ۱۳۹۱ساعت 17:13  توسط اسماعیل نیسی زاملی  |