در يك بررسي اجمالي در مورد خواستگاه هاي اقوام و ملل در مي يابيم كه همه اقوام و ملل با هر رويكردي علاقه مندي وافري به ثبت و ضبط پديده هاي مختلف خود داشته كه باعث سربلندي و بالندگي آنان در بين ساير اقوام و ملل مي گردد. و با اين بالندگيها بر ديگر اقوام و ملل فخر فروخته و به خود افتخار مي كنند.
وجه تشابه و اشتراك اكثريت قريب به اتفاق اين بالندگيها در بين اقوام و ملل گوناگون چه كوچك و چه بزرگ استقلال و چگونگي به استقلال رسيدن آنها و همچنين چگونگي و شيوه هاي حفظ اين استقلالشان است.

جنگها آنگاه كه ماهيت دفاعي به خود مي گيرند. و دفع تجاوزي را براي خود و ملتها به همراه دارند يكي از اساسي ترين بالندگيها محسوب شده كه در جهت گيري مستقيم حفظ استقلال اقوام و ملل قرار مي گيرد. و صرف نظر از وجود واژه هاي روان گراي متعدد بالفعل و بالقوه  كه در پديده جنگ و بخصوص دفاع  بسيار خوب و مناسب ظهور و بروز پيدا مي كند خود دفاع و موفقيت در دفاع بالندگي بزرگي را براي آن قوم و ملت به همراه دارد.

براي پي بردن به اين مهم به همين مطلب بسنده مي كنيم كه تمام كشورهاي بزرگ و كوچك در برنامه هاي جذب سياحتي و گردشگري خودشان گردشگران و توريست ها را  به موزه هاي خود بخصوص موزه نظامي راهنمائي مي كنند و در آن موزه ها شرحي اجمالي از تاريخ احتمالا استعمار و سپس چگونگي استقلال و پس از آن به شرح دفاع خود در مقابل هرگونه تجاوز و ويرانگري مي پردازند و در اين رهگذر  و درپي اين فرايند به گونه اي بسيار جالب و هيجان انگيز به معرفي دلاوران و قهرمانان ملي خود پرداخته و ذاتا به اين نتيجه مي رسند كه همه اين افتخارات و بالندگيها مديون و مرهون تلاشها و از خود گذشتگيهاي قهرمانان اين مرزوبوم و ملت بوده اند. تا به گونه اي شايسته بتوانند اسطوره ها و قهرماناني ديگر را در طول نسلها خلق كرده و آينده كشور و ملت خود را با انسان سازي و قهرمان پروري تضمين نمايند.

جنگ تحميلي عراق عليه ايران اسلامي نيز يكي از اين پديده هاست كه در نوع خود با توجه به ويژگيهاي استثنائي خود بايد مورد توجه قرار گرفته و در فرايند زماني برنامه ريزي شده اي با رويكردهاي مختلف به عنوان اصلي ترين بالندگي ملت قهرمان ايران علوم و فرهنگ و ارزشهاي نهفته در آن استخراج شده و به آيندگان سپرده شود. 
       
در يك بررسي اجمالي از فعاليت  هاي فرهنگي و ارزشي  گذشته در مي يابيم ، كه  تا كنون با رويكرد هاي مختلفي  به جنگ و دفاع مقدس توجه شده است كه همه اين رويكردها با هدف باز يابي فرهنگ و ارزشهاي نهفته در دفاع مقدس و انتقال به نسلهاي آينده صورت گرفته است و اكنون به نظر مي رسد بايد اين رويكردها بعد از 20 سال پس از خاتمه جنگ  واكاوي شده و با آسيب شناسي دقيق نقاط قوت و ضعف آن بررسي و مورد ارزيابي قرار گيرد.

•چرا دفاع مقدس با همه ارزشهاي دروني و پيراموني خود بايد  ماندگار بماند.
•آيا ما توانسته ايم فرهنگ و  ارزشهاي دفاع مقدس را به ظهور و بروز برسانيم.
•و آيا فعاليتهاي فرهنگي ونشر ارزشهاي دفاع مقدس تا كنون توانسته است گستره اجتماعي مناسبي را در بر بگيرد.
•آيا رويكردهاي فردي و جمعي مديران و مسئولان و سازمانهاي مختلف پاسخگوي اين رسالت مهم بوده است.
•آيا رويكردهاي موجود پاسخگو بوده است.
•راز ماندگاري يك پديده بزرگ  كه موجب بالندگي اجتماعي و ملي شده است  در چيست.
با يك يرسي اجمالي از جهات مختلف در مي يابيم كه تا كنون رويكردهاي مختلفي به دفاع مقدس وجود داشته است و لاكن اين رويكردها تا كنون نتوانسته رسالتي را كه يك حادثه و بالندگي ملي و اجتماعي  بر دوشش گذاشته است به انجام برساند.
•رويكرد اول، رويكرد الهي، ارزشي و حماسي  است كه از بد و انقلاب وسالها پيش توسط همه مسئولان دلسوز نظام با محوريت حضرت امام ظهور و بروز پيدا كرده تا توانسته انقلابي به اين وسعت و عظمت را درمقابل ديدگان نا باور جهاني به پيروزي برساند و هم چنين در ابتداي جنگ تحميلي با بي توجهي به اين رويكرد شاهد كاستي هائي در صحنه هاي جنگ بوده ايم كه پس از  ظهور و بروز اين رويكرد در سال دوم جنگ توانستيم در مدت زماني اندك بيشتر سرزمين هاي اشغال شده را از تصرف رژيم حزب بعث عراق خارج نمائيم. با توجه اساسي به اين رويكرد در مي يابيم كه علت  لقب تغيير نام پذيري جنگ تحت عنوان دفاع مقدس متائر از اين رويكرد بوده است. تهييج عمومي مردم و شكل گيري بسيج مستضعفين و ورود نيروهاي داوطلب و همچنين پديد آمدن روحيه شهادت طلبي و اسلام خواهي و همچنين غيرت ديني و ملي را تماما مي توان دستاورد هاي اين رويكرد عظيم دانست  اساسا اين نگرش و رويكرد انسان محوري،‌ معنويت محوري و ارزش محوري بوده  وكاري نداشته  كه عمليات با موفقيت پيش رفته يا خير.

  گرايش اين رويكرد بيشتر بر روي انسان ها ي ارزشمند و وارسته است. البته در دوران پس از جنگ جمعي از مديران و مسئولان سازمانهاي مختلف فرهنگي و هنري از جمله شهيد بزرگوار آويني سعي در توسعه اين تفكر در زمان بعد دفاع مقدس همت وافري داشته اند. ما در اينجا اين رويكرد را تحت عنوان رويكرد فرهنگي ارزشي كه از بدو انقلاب و جنگ شروع و تا كنون ادامه داشته و فعال بوده ياد مي كنيم.  شايان ذكر است كه اين رويكرد تا كنون توانسته قشر وسيعي از جامعه ديني ايران اسلامي را با خود هماهنگ نموده و اثر گذار باشد.

•رويكرد دوم: اين رويكرد گرايش تاريخ نگاري و تاريخ نويسي داشته است، كه از دريچه هاي مختلف تاريخي، به جنگ پرداخته شده است و  اكنون به شكل مكتوبات تاريخي خاطرات، تاريخ شفاهي و يا باز خواني نوارهاي ثبت و ضبط شده در دوران جنگ در اختيار عموم قرار گرفته است. اين رويكرد با نگاه آينده نگري خوب و مناسب آقاي محسن رضائي از دوران جنگ  شروع شد. كه ابتدا گروه هائي وارد صحنه نبرد شده و شروع به ثبت و ضبط كليه جلسات و گفتگوهاي فرماندهان و و مديران عالي و مياني و رده پائين جنگ و حتي نيروهاي رزمنده در مناطق عملياتي نمودند. وظيفه اين تيم هاي جمع آوري، و بطور كلي ثبت و ضبط وقايع جنگ در ميان فرماندهان و ساير نيروها بود كه البته در تمامي نيروهاي ارتش و سپاه و جهاد سازندگي فعاليت گسترده اي را داشتند و بايد اذعان داشت كه با اينكه آينده نگري و ژرف نگري خوبي همراه بود  اما اين كار و فعاليت بسختي انجام مي شد و همكاري مناسبي از طرف فرماندهان و افراد با آنها نمي شد. كه اكثرا با تقيه همراه بود و خيلي از فرماندهان و مديران بر اين باور بودند كه كار براي خدا اين گفتگوها را ندارد و به نوعي متاثر از رويكرد الهي ارزشي بودند و شعارشان اين بود.
 
هركه را اسرار حق آموختند                                                    مهر كردند و دهانش دوختند
  اين رويكرد در زمان بعد از جنگ با تلاش فراوان به دنبال اين مهم بود كه از لابلاي مطالب گرد آوري شده تاريخ جنگ را بنويسد و ارائه نمايد. لاكن به دليل تسلط ديدگاه انحصار گرايانه و توقيف به اين اسناد و مدارك، اين رويكرد نتوانسته نمره قابل قبولي را براي حفظ و نشر ارزشهاي دفاع مقدس بدست بياورد و نتوانسته پاسخگوي منتقدان خويش نيز باشد. انحصار و تسلط ديدگاه توقيفي به اين اسناد و مدارك باعث شده است كه چشم و هم چشمي ها وسازمان گرويها و خود گرويها و ادبيات سلبي بر ديگران و اثباتي بر خود و يا سازمان خود حادث گردد. و خواه نا خواه باعث سردر گمي جمعيت هاي بيشماري از نسلهاي ملي و فراملي باشد. به نظر مي رسد كه وجود مركزي براي رسيدگي به اين مهم يكي از ضروريات است كه اگر همچنان مورد غفلت قرار گيرد عرصه منتقدان دفاع مقدس وسيع تر و عرصه هاي مدافعان انقلاب روز به روز تنگتر و تنگتر بشود كه ديگر دير خواهد بود و به قلم شاعر حماسه و مقاومت ( امين پور ) افسوس كه چه زود دير مي شود. سازمانهاي مختلفي از جمله مركز مطالعات و تحقيقات سپاه پاسداران انقلاب اسلامي و همچنين گروه معارف شهيد صياد شيرازي موفق ترين مجموعه هائي بودند كه توانستند خدمات شاياني را به كشور و نسلهاي دوم و سوم  نمايند. 

•رويكرد سوم: رويكرد سومي كه تا كنون وجود داشته است و توانسته بخشي از دفاع مقدس  و ارزشهاي آن را حفظ و انتقال دهد. رويكرد جغرافيائي و ناسيوناليستي بوده است.گاهي اين گرايش ناسيوناليستي قومي و منطقه اي و گاهي حتي سازماني و گاهي هم خانوادگي بوده است برگزاري مراسمات استاني و شهرستاني و كنگره ها از نوع منطقه اي و قومي بوده و برگزاري مراسمات مختلف ارتش و سپاه و بسيج و ديگر سازمانها و نهادها از نوع سازماني و هم چنين مراسمات سالگردها و يادواره هاي شهدا در مساجد و تكايا و مزارهاي شهدا و و منازل وابستگان با همه كمي و كاستيها و از روي عشق و علاقه و ارزشمداري از نوع خانوادگي بوده است همانگونه كه گفته شد عمل كرد  اين رويكرد در جغرافياي وسيع كشور هم گستره فردي داشته و هم گستره اجتماعي  و هم سازماني داشته تا  توانسته خدمات خوب و مناسبي را به نسلهاي بعد از جنگ ارائه نمايد. از جمله نمادهاي اين رويكرد، را مي توان كنگره هاي استاني، يادواره هاي استاني و شهرستاني و همچنين گرد همائيهاي مختلف شب خاطره  بوده است.  كه البته اين رويكرد غالبا با رويكرد ارزشي و فرهنگي همراه بوده است. اما كمتر جنبه ملي و كشوري داشته است و گرايش زيادي به جغرافيا و ناسيوناليسم جغرافيائي و سازماني داشته است.

•رويكرد چهارم: رويكرد چهارمي كه در دوران بيست ساله گذشته وجود داشته، رويكرد انتقادي و يا نقادي است همان گونه كه محققين و فرهيختگان مي دانند. نقد و انتقاد اساسا دو وجه دارد.
يكي وجه تخريب كننده و منفي.